مَن عَمِلَ صالِحاً مِن ذَکَرٍ وَ اُنثی وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَلَنُحیِیَنَّهُ حَیوهً طَیِبَة وَ لَنَجزِیَنَّهُم اَجرَهُم بِاَحسَنِ ما کانُوا یَعمَلوُنَ .

هرکس از زن یا مرد کار شایسته انجام دهد در حالی که مؤمن باشد ، قطعاً او را با زندگی پاکیزه ای حیات حقیقی می بخشیم و مسلماً اجرشان را بر پایه ی بهترین کاری که می کردند می دهیم .                         نحل / 97

الف ) فصیلت ماه رجب :

ماه رجب ماه عبادت و ماه بندگی خداست و در این ماه سربلندی از آنِ کسی است که بیشترین تلاش و مراقبت را برای خود سازی انجام داده باشد . به فرمایش بزرگان « در این ماه قدری از معصیت کم کن و قدری هم بر اطاعت افزون نما » که در این صورت مورد لطف و عنایت خداوند متعال قرار خواهیم گرفت . در این نوشته با استفاده از احادیث و روایات قدری با فضیلت این ماه آشنا خواهیم شد تا شاید توفیق رفیقمان گردد و ما نیز همراه قافله بندگان خدا راهی دیار سعادت گردیم .

1- از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود : خداوند فرشته ای را در آسمان هفتم قرار داده است که اسمش (داعی) جارچی است ( یعنی کسی که جار می زند ) وقتی ماه رجب وارد می شود این فرشته از شب تا صبح فریاد می زند :

طوُبیلِلذاکِرینَ ، طوُبی لِلطائِعینَ .خوشا به حال کسانی که در این ایام و شبها به یاد خدا بوده و از او اطاعت می کنند .

وَ یَقُولُ اللهُ تَعالَی : اَنَا جَلِیسُ مَن ذَکَرَنی وَ مُطِیعُ مَن اَطاعَنی وَ غَافِرُ مَن اِستَغفَرَنِی .آن ملک می گوید : خداوند متعال در شبهای ماه رجب می فرماید : من همنشین کسی هستم که با من همنشین شود و اطاعت می کنم کسی را که از من اطاعت کند و می آمرزم کسی را که از من درخواست آمرزش نماید .

اَلشَّهرُ شَهرِی وَ العَبدُ عَبدِی وَ الرَّحمَةُ رَحمَتِی وَ مَن دَعَانِی فِی هذَا الشَّهرِ اَجَبتُهُ وَ مَن سَئَلَنِی اَعطَیتُهُ وَ مَن اِستَهدَانِی هَدَیتُهُ .این ماه ماه من و بنده بنده ی من و رحمت رحمت من است . هر کس در این ماه مرا بخواند و صدایم بزند جوابش را می دهم و اگر کسی از من درخواستی نماید به او عطا می نمایم و اگر کسی از من راهنمایی بخواهد او را راهنمایی می کنم .

جَعَلتُ هذَا الشَّهرَ حَبلاً بَینِی وَ بَینَ عِبَادِی فَمَن اِعتَصَمَ بِهِ وَصَلَ بِی .

این ماه را ریسمانی میان خود و بندگانم قرار داده ام ، هر کس به آن چنگ زند به وصال من می رسد .           اِقبالُ الأعمال / ج 3 / ص 174

 

2-عَنِ النَّبِی صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ : رَجَبٌ شَهرُ اللهِ الاَصَبُّ یَصُبُّ اللهُ فِیهِ الرَّحمَةَ عَلی عِبادِهِ .رجب ماه بارش رحمت الهی است . خداوند در این ماه رحمت خود را بر بندگانش فرو می ریزد .عیون اخبار الرضا علیه السلام/ج2/ص71

 

3-عَنِ النَّبِی صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ : اِنَّ فِی الجَنَّةِ قَصراً لایَدخُلُهُ اِلّا صُوّامُ رَجَبٍ.

در بهشت قصری وجود دارد که جز روزه داران ماه رجب وارد آن نمی شوند .

بحار الانوار /ج97/ص47

 

4-عَنِ الکَاظِمِ عَلَیهِ السَّلام : رَجَبٌ نَهرٌ فِی الجَنَّه اَشَدُّ بَیَاضاً مِن اللَّبَنِ وَ اَحلَی مِن العَسَلِ ، فَمَن صَامَیَوماً مِن رَجَبٍ سَقَاهُ اللهُ مِن ذَلِکَ النَّهرِ .رجب نام نهری است در بهشت که از شیر سفیدتر و از عسل شیرین تر است . هر کس یک روز از ماه رجب را روزه بگیرد از آن نهر می آشامد . اعتکاف ابرار /ص61

 

5-عَن جَعفَر بنِ مُحَمَّد عَلَیهِمَا السَّلام : قَالَ :اِذَا کَانَ یَومُ القِیَامَةِ نَادیَ مُنادٍ مِن بَطنَانِ العَرشِ : اَینَ الرَّجَبِیُّونَ ؟ فَیَقُومُ اُنَاسٌ یُضِئٌ وُجُوهُهُم لِاَهلِ الجَمعِ ، عَلی رُؤُسِهِم تِیجَانُ المَلِکِ وَ ذَکَرَ ثَوَاباً جَزِیلاً اِلَی اَن قَالَ : هَذَا لِمَن صَامَ مِن رَجَبٍ شَیئاً وَ لَو یَومَاً مَن اَوَّلِهِ وَ وَسَطِهِ وَ آخِرِهِ . 

زمانی که روز قیامت فرا می رسد ، منادی از درون عرش ندا می دهد : « کجایند آنها که ماه رجب را گرامی داشتند ؟ » پس عده ای از مردم می ایستند در حالی که صورتهایشان برای اهل محشر می درخشد و بر سرهایشان تاجهایی از درّ و یاقوت گذاشته می شود . بعد امام علیه السلام ثواب زیادی را بیان کردند تا جایی که فرمود: این اجر و پاداشِ کسی است که مقداری از رجب ، هر چند یک روز از اول یا وسط و یا آخرش را روزه باشد.  شیخ صدوق/فضائل الاشهر الثلاثه/ص31

از مجموع این روایات استفاده می شود که ماه شریف رجب یک فرصت استثنایی برای عبادت و بندگی ، دعا ، استغفار ، اتصال به خداوند متعال و بهره مندی از رحمت پروردگار عالمیان می باشد . ماهی که رایحه ی رحمانی در آن می وزد و باید خود را در معرض این رایحه قرار داد تا مورد لطف و عنایت باریتعالی قرار گیریم .

 

ب ) اعتکاف :

اعتکاف محو ( از بین بردن ) خود خواهيدر امواج بلند خداگرايياست ، اعتكافبازگشت از قبله ي دنياگرايانبه سمت قلب و قبله ي هستياست. اعتکاف تلاشی است برای این که انسان های فرو رفته در غرقاب مادیات و محصور شده در ابزار و وسایل ، از فضای پر التهاب زندگی دنیایی به فضای روح بخش معنویت روی آورده و در یک فرصت بی بدیل زنجیر دنیا را از دست و پای خود بگشایند .

1-تعریف اعتکاف :

در لغت به معنای درنگ کردن و اقامت گزیدن در جایی و ملتزم شدن در آن مکان همراه با اختیار و علاقمندی برای تعظیم و اهمیت دادن به آن چیز یا آن مکان می باشد به گونه ای که قصد عبادت و راز و نیاز با معبود را داشته باشد .

و در اصطلاح عبارت است از درنگ نمودن در مسجد برای مدت سه روز یا بیشتر همراه با قصد عبادت و قصد قربت و پایبندی به شرائط و احکام آن.

2-اهمیت اعتکاف :

الف ) قرآن کریم :

...وَ عَهِدنَا اِلَی اِبرَاهِیمَ وَ اِسمَعِیلَ اَن طَهِّرَا بَیتِیَ لِلطَّائفِینَ وَ العَاکِفِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ .و ما از ابراهیم و اسماعیل پیمان گرفتیم که خانه ی مرا برای طواف کنندگان و اعتکاف کنندگان و رکوع کنندگان و سجده کنندگان(نمازگزاران) پاکیزه نمایند .                     بقره/125

... وَلَاتُبَاشِرُوهُنَّ وَ اَنتُم عَاکِفُونَ فِی المَسَاجِدِ تِلکَ حُدوُدُ اللهِ فَلَاتَقرَبُوهَا ...

هنگامی که در مساجد معتکف هستید ، با آنان ( زنان خود ) مباشرت نکنید ، اینها حدود الهی است ، پس به آنها نزدیک نشوید . بقره/187

در فضیلت اعتکاف همین بس که معادل طواف خانه خدا قرار گرفته و همتای رکوع و سجود به شمار آمده و معتکفین در کنار طواف کنندگان و رکوع و سجده کنندگان قرار گرفته اند.همچنین در فضیلت دو تن از انبیای بزرگ الهی چنین آمده که آنان مأمور شدند تا کعبه و حریم آن را از لوث وجود بت و بت پرستی تطهیر کنند تا عبادت کنندگان در کنار قبله و حرم امن الهی به طواف و اعتکاف و رکوع و سجود بپردازند .

ب ) روایات :

با مراجعه به کتب روایی و احادیث ائمه علیهم السلام در می یابیم که اعتکاف مورد توجه بزرگان بوده است به طوری که بیش از صدها روایت در این خصوص وارد شده است که هم به اعتکاف رسول خدا صلی الله علیه و آله و انبیای الهی و نیز به شرائط و احکام و مکان آن اشاره نموده است که در اینجا بخشی از آن روایات را نقل می کنیم .

1-عَن الصَّادِقِ عَلَیهِ السَّلام : کَانَ رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ اِذَا کَانَ العَشرُ الاَوَاخِرُ (یَعنِی مِن رَمَضَان) اِعتَکَفَ فِی المَسجِدِ وَ ضُرِبت لَهُ قُبَّهٌ مِن شَعرٌ وَ شَمَّرَ المِئزَرَ وَ طَوَی فِرَاشَهُ .

امام صادق علیه السلام : هنگامی که دهه ی آخر ماه مبارک رمضان فرا می رسید پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در مسجد معتکف می گردید و برای ایشان خیمه ای از جنس « مو » زدهمی شد و ایشان دامن به کمر می زد و بستر خود را جمع می کرد.بهشت اخلاق / ج2/ص1065

2-عَن اِبنِ عَبَاس : کُنتُ مَعَ الحَسَنِ بنِ عَلیٍّ عَلَیهِمَا السَّلام فِی المَسجِدِ الحَرَامِ وَ هُوَ مُعتَکِفٌ وَ هُوَ یَطُوفُ حَولَ الکَعبَه .

ابن عباس می گوید : با حضرت امام حسن علیه السلام در مسجدالحرام بودم در حالیکه حضرت معتکف بود و طواف می کردند .بهشت اخلاق / ج2/ص1065

3-عَنِ الرِّضَا عَلَیهِ السَّلام : مَن زَارَ الحُسَینَ عَلَیهِ السَّلام یَعتَکِفُ عِندَ العَشرِ الغَوَابِرِ مِن شَهرِ رَمَضَانَ فَکَاَنَّمَا اِعتَکَفَ عِندَ قَبرِ النَّبِیِّ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ مَن اِعتَکَفَعِندَ قَبرِ رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهِ عَلَیهِ وَ آلِهِ کَانَ ذَلِکَ اَفضَلَ لَهُ مِن حَجَهٍ وَ عُمرَهٍ بَعدَ حَجَهِ الاِسلَامِ .

امام رضا علیه السلام : هر کس امام حسین علیه السلام را زیارت کند و در دهه ی آخر ماه مبارک رمضان آنجا معتکف شود ، گویی نزد قبر پیامبر صلی الله علیه و آله معتکف شده و هر کس نزد قبر پیامبر صلی الله علیه و آله معتکف شود ( ثواب این عمل )برایش از حج و عمره ی پس از حج واجب ، بهتر است . بهشت اخلاق / ج2/ص1065

 

3-حقیقت اعتکاف :

اعتکاف را باید عبادتی کامل و معجونی از چند عبادت نامید زیرا :

اولاً : معتکف در خانه خدا مهمان خداست ، بعلت اینکه شرط اعتکاف حضور در مسجد و آن هم در مسجد جامع که محل رفت و آمد بیشتر مردم است می باشد.

ثانیاً : معتکف در خانه خدا تحصن دارد که نشستن در خانه خدا بر اساس آموزه های روایی عبادت محسوب می گردد.

ثالثاً : معتکف روزه دار است زیرا یکی از شرائط صحت اعتکاف روزه می باشد و روزه یکی از عبادتهای بزرگ و جزء ارکان دین شمرده شده است .

رابعاً : معتکف با قرآن و دعا و مناجات و زمزمه های عاشقانه ، با خداوند متعال همدم است که اینها نیز راه های ارتباط با خدا و عبادت محسوب می گردد .

خامساً : معتکف در دل شب به تهجد ، شب زنده داری و نماز شب اشتغال دارد که از عبادات عظیم و از نشانه های انسان مؤمن و سالک الی الله است .

سادساً : در نهایت معتکف جزء مستغفرین بالاسحار و دارای حالت توبه و بازگشت به سوی خداوند متعال می باشد .

 

4-سابقه اعتکاف :

اعتکاف مخصوص دین مبین اسلام نیست ، بلکه در ادیان الهی دیگر نیز وجود داشته است ، گر چه ممکن است شرایط و احکام آن در اسلام تغییر کرده باشد .بهترین شاهد این ادعا آیه ی 125 سوره ی بقره می باشد که بیانگر این نکته است که در زمان حضرت ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام عبادتی به نام اعتکاف وجود داشت و پیروان آنها گرداگرد کعبه طواف نموده و معتکف می شدند .

در سوره مریم در آیه ی 17 در باره حضرت مریم سلام الله علیها دارد که آنحضرت طرف شرق بیت المقدس را که شاید محلی آرام تر و یا از نظر تابش آفتاب بهتر و مناسبتر بود برگزید و از اهل و آشنایان خود به آنجا پناه برد و بین خود و آنان حجابی آویخت ( گوشه عزلت بر گزید ) .

در کشور ایران از پیشینه اعتکاف تا قبل از دوران صفویه اسنادی در دست نیست ، آنچه بصورت مستند وجود دارد بر پایی این سنت الهی و نبوی در دوران صفویه می باشد که به همت مرحوم شیخ بهایی(ره) و شیخ لطف الله (ره) در قزوین و اصفهان صورت گرفت و بعد در هر عصری توسط علمای برجسته آن عصر برگزار می گردید.

پس از ورود حضرت آیه الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی (ره) به قم این سنت حسنه به وسیله طلاب و روحانیون رنگ و بوی دیگری به خود گرفت و هر ساله با استقبال بیشتری برگزار می شد .

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به رهبری حضرت امام خمینی(ره) این سنت نبوی احیا گردیده و امروزه بصورتی با شکوه در سراسر میهن اسلامی و حتی فراتر از مرزها نیز برگزار می شود و صدها هزار انسان عاشق و دلباخته به ویژه جوانان و نوجوانان با علاقمندی زائدالوصفی در این عبادت بزرگ شرکت می نمایند .

 

5-آثار و نتایج اعتکاف :

اعتکاف بزرگراه خودسازی ، مکتب انسان سازی ، پرداختن به خویشتن ، افتادن در آغوش رحمت رب العالمین و یکنوع عبادت است که قطعاً این عبادت مهم دارای آثار و برکات فراوانی است که در اینجا به بخشی از آنها اشاره می شود .

الف ) آثار اخروی :

1-نزدیکی و قرب به خدا : یکی از آثار ارزشمند عبادت رسیدن به مقام قرب الهی یعنی همان فلاح و رستگاری است و اعتکاف نیز از این قاعده مستثنی نیست .

در حدیث معراج آمده است که : یا احمد آیا میدانی در چه هنگام بنده به قرب من نائل می شود ؟ عرض کرد خداوند متعال بهتر می داند . خداوند سبحان در جواب فرمود : « در زمانی که گرسنه یا در حال سجده باشد » . این دو خصیصه در اعتکاف وجود دارد .

2-آمرزش گناهان :

توبه و استغفار در حال اعتکاف سبب غفران الهی و ورود در صف نیکان می باشد . پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود : کسی که از روی ایمان و برای رسیدن به ثواب الهی اعتکاف نماید تمام گناهان گذشته اش آمرزیده می شود .

3-جلب محبت الهی :

در مدت اعتکاف ، انسان کاملاً بر اعمال ، رفتار ، گفتار و افکار خویش نظارت داشته و دقت کامل نموده که گناهی مرتکب نشود و بر اساس فرمان الهی عمل نماید که همین اثر معنوی موجب جلب رضایت و محبت الهی است .قُل اِن کُنتُم تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونِی یُحبِبکُمُ اللهُ وَ یَغفِر لَکُم ذُنُوبَکُم وَاللهُ غَفُورٌ رَحیِمٌ . بگو اگر خدا را دوست دارید از من پیروی کنید تا خدا نیز دوستتان بدارد و گناهانتان را بیامرزد و خدا آمرزنده ی مهربان است .                       آل عمران / 31

4-تحصیل بهشت الهی :

بی شک اگر معتکف بتواند در ایام اعتکاف ، حق اعتکاف را بجا آورده و آنطور که شایسته است رفتار نماید و خود را در محضر دوست قرار دهد و محبت حق تعالی را جلب نماید به درجاتی که برای مؤمنان در نظر گرفته شده خواهد رسید که آنهم رسیدن به مقام رضا و وصول به بهشت ابدی است . وَعَدَ اللهُ المُومِنینَ وَ المُومِناتِ جَناتٍ تَجریِ مِن تَحتِهَا الاَنهَارُ خَالِدیِنَ فیِهَا وَ مَسَاکِنَ طَیِّبَهً فِی جَنَّاتِعَدنٍ وَ رِضوَانٌ مِنَ اللهِ اَکبَرُ ذَلِکَ هُوَ الفَوزُ العَظیِمُ . خداوند به مردان و زنان با ایمان بهشت هایی را که از پای درختانش نهرها جاری است که همیشه در آنند و سراهایی پاکیزه در جنات عدن وعده کرده است ، ولی رضوان خدا برتر است . این همان کامیابی بزرگ می باشد .                    توبه / 72

ب ) آثار دنیوی :

1-تقویت اراده  2-افزایش تواضع و فروتنی  3-دوری از غفلت و گناه   4-انس با معنویت  5-آشنایی و انتخاب دوستان خوب  6-فرصتی برای اندیشیدن  7-تمرینی برای محاسبه نفس   8-توفیقی برای انس با خانه خدا ( مسجد )   9-فرصتی برای ذکر خدا ، تلاوت قرآن و نماز شب   10-امتحانی برای بریدن از دنیا و مظاهر آن   11-اقتداء به سنت انبیاء و اولیای الهی    12-عاملی برای تربیت   13-تمرینی برای هرچه بیشتر بودن با خدا.

 

آداب اعتکاف : اعتکاف حضور در حریم یار و قدم گذاشتن در محضر دوست می باشد که قطعا باید نیاز به آمادگی است تا ورودمان عاشقانه و زیارتمان عارفانه باشد که در این صورت از الطاف بیکران صاحب خانه بهره مند خواهیم شد

1-       حضور قلب : برای انجام اعتکاف که عبادتی بزرگ است فقط حضور جسم کافی نیست ، بلکه باید این چنین عبادتی با این وسعت را با حضور قلب انجام داد یعنی باید روح و جانمان را از همه چیز خالی کنیم و توجه داشته باشیم که میزبان ما باریتعال است . قدم زدنت ، نگاهت ، دست و پایت ، نشستنت ، برخاستنت و در همه حال باید خدا را از رگ گردن به خود نزدیکتر بدانی . نَحنُ اَقرَبُ اِلَیکُم مِن حَبلِ الوَریِدِ . ما از رگ گردن به او نزدیکتر هستیم .     ق / 16

2-     پاکیزگی : در ابتدای ورود به میهمانی خدا باید هم از نظر جسمی و هم از نظر روحی خود را پاکیزه نماییم . انسان نوعا گرفتار غفلت ها و وسوسه هایی است که از دام های شیطانی است و هدفش به اسارت در آوردن انسان می باشد . لذا باید خود را از وسوسه ها و هواهای نفسانی تخلیه کنیم تا لذت معنویت را این ایام چشیده و کاممان را از شراب طهور اعتکاف سیراب نماییم .

3-    توجه به ذکر و یاد خدا : نیایش و دعا ، نمازهای مستحبی ، توبه و تضرع ، اشک و آه و ناله و سوز درون ، دائم الوضو بودن ، قرائت قرآن ، پرهیز از حرف های بیهوده و ... همه ی اینها برای توجه به حضور دوست و ذکر و یاد معبود است . فَاذکُروُنیِ اَذکُرکُم . پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم .       بقره / 152

 

6-اقسام اعتکاف :

الف ) مستحب :اعتکاف در شرع مقدس اسلاممستحباست و واجب شدن آن سبب ميخواهد.

ب ) واجب :در چند مورد اعتکاف واجب می شود(اسباب وجوب اعتکاف ) .

1-با نذر و عهد و قسم    2- بوسیله شرط ضمن عقد . مثلا کسی خانه اش را اجاره بدهد به شرطی که مستأجر 3 روز در مسجد معتکف شود و او نیز بپذیرد .  3-بوسیله اجاره . مثلا شخصی اجیر شود که با دریافت مزد یا بدون مزد از طرف میت در مسجد معتکف شود .   4-دو روز کامل اعتکاف مستحبی انجام دهد که در این صورت اعتکاف روز سوم واجب می گردد .

 

7-شرائط صحت اعتکاف :

در صحت اعتکاف علاوه بر شرایط عمومی تکلیف ( ایمان ، عقل و قدرت ) اموری شرط است که عبارتند از :

الف) قصد قربت : اعتکاف مانند سایر عبادات به قصد قربت نیاز دارد .

ب)روزه :اعتکاف بدون روزه صحیح نیست و نوع روزه فرقی نمی کند که واجب باشد ( انواع آن ) یا مستحب ، بلکه اصل روزه ضروری است .

ج)مسجد جامع : اصل اعتکاف در 4 مسجد ( مسجد الحرام ، مسجد النبی ، مسجد کوفه و مسجد بصره ) می باشد ولی اکثر فقهاء متأخر اعتکاف در مسجد جامع هر شهری را صحیح می دانند و اگر در غیر آن 4 مسجد به قصد رجاء انجام شود ، رعایت احتیاط است .

د) اجازه شوهر و اجازه پدر و مادر : در صورتی که اعتکاف زن با حق شوهر منافات داشته باشد و اعتکاف فرزند موجب اذیت والدین شود ، اجازه آنها لازم است .

ه) پیوستگی اعتکاف : در اعتکاف باید توقف در مسجد به طور مداوم و پیوسته باشد و در این خصوص فرقی بین شب و روز آن نیست و اگر از روی عمد و با اختیار در غیر موارد مجاز از مسجد خارج شود اعتکافش باطل است .

و) سه روز : اعتکاف نباید کمتر از سه روز باشد و اگر کسی کمتر از سه روز را برای اعتکاف نیت کند ، اعتکافش باطل است .

 

8-مراقبت :

سه روز اعتکاف حضور در محضر رب العالمین است و در این مدت معتکف سرشار از لطف و رحمت پروردگار می باشد ، پس از پایان اعتکاف وقتی از درب مسجد قدم بیرون می گذارد گویا تولدی دیگر یافته است . حال که آن مهربان ترین مهربانان چشم بر گذشته ها بسته است باید قدر هدایای این سه روز را دانست ، از داده هایش باید به خوبی مراقبت کرد ، از همان لحظه ای که به کوچه و خیابانهای شهر قدم گذاشته و به جمع خانواده و بستگان باز می گردد باید مراقب بنای نوینی که برای خود ساخته است باشد که مبادا با خطاهای تازه ، دیوار مستحکم تقوا را که بر اثر روزه و عبادت چیده ، ویران نماید .باید بدرستی اندیشه کرد و آن گونه که او توقع دارد قدم برداشت تا در همه ی مراحل زندگی مورد عنایت و لطف محبوب قرار گیرد. 

 

                                                                                                                          حجت الاسلام داود چمانی

معاون فرهنگی ، آموزشی و پژوهشی

اداره کل تبلیغات اسلامی استان مرکزی

 

آمار بازدیدها

بازدید های امروز 105

بازدید های دیروز 451

بازدید های این هفته 2414

بازدید های این ماه 10940

مجموع بازدید ها 957286